Լևոն Մանուկյան. 19-ամյա հերոսը, ով մինչև վերջին շունչը ձգտում էր դեպի Մատաղիս
Սեպտեմբերի 27-ին սկսված և ուղիղ 44 օր տևած պատերազմից հետո մեր սրտերում մի ծանր, անբուժելի ցավ մնաց։ Ցավ, որի առաջ բառերը հաճախ դառնում են անզոր, իսկ լռությունը՝ ավելի խոսուն, քան ամենաբարձր աղաղակը։ Այսօր մեզ մնում է խոնարհվել ու ասել՝ կներե՛ք, տղե՛րք, որ չկարողացանք լիարժեք տեր կանգնել ձեր թափած արյանը, ձեր պահած հողին, ձեր կիսատ թողած երազանքներին։
Բայց կա մի պարտք, որից ոչ ոք մեզ չի կարող ազատել։ Դա հիշելու պարտքն է։ Անուն առ անուն, պատմություն առ պատմություն, լուսանկար առ լուսանկար, ժպիտ առ ժպիտ։ Մենք պարտավոր ենք բարձրաձայնել մերօրյա հերոսների մասին, նրանց, ովքեր ապրեցին մեր կողքին, ծիծաղեցին, սիրեցին, երազեցին, հետո մի օր զենք վերցրին ու կանգնեցին հայրենիքի առաջ՝ որպես կենդանի պատնեշ։
Նրանցից մեկն էր Լևոն Մանուկյանը՝ ընդամենը 19 տարեկան մի տղա, որի կյանքը դեռ նոր պիտի բացվեր։ Նա պիտի վերադառնար տուն, պիտի գրկեր մորը, պիտի ժպտար քրոջը, պիտի իր փոքրիկ տան վրա երկրորդ հարկ կառուցեր, հետո գուցե ընտանիք կազմեր, ապրեր, աշխատեր, սիրեր։ Բայց պատերազմը նրա սերնդից խլեց ամենասովորական երջանկության իրավունքը։
Լևոնը զորակոչվել էր 2019 թվականի հունվարի 30-ին։ Սկզբում հինգ ամիս ծառայել էր Մատաղիսում, հետո տեղափոխվել Թալիշ։ 2020 թվականի սեպտեմբերի 27-ին, երբ պատերազմը սկսվեց, նա հենց Թալիշի դիրքերում էր։ Այդ օրը հազարավոր ընտանիքների կյանքը բաժանվեց երկու մասի՝ մինչև պատերազմը և դրանից հետո։ Իսկ Լևոնի ընտանիքի համար այդ բաժանումը դարձավ հավերժական վերք։
Թալիշի կրակների միջով անցած տղան
Պատերազմի առաջին օրերից Լևոնն իր զինակիցների հետ կանգնեց թշնամու հարվածների դեմ։ Մինչև սեպտեմբերի 29-ը նրանք մարտնչեցին, դիմադրեցին, պահեցին դիրքերը այնքան, որքան մարդկային ուժը կարող էր դիմանալ։ Բայց երբ ուժերը անհավասար էին, երբ հրետակոծությունը չէր դադարում, 50 հոգանոց գումարտակից ողջ մնացին ընդամենը 10 զինվոր։
Այդ պահին Լևոնը միայն իր փրկության մասին չէր մտածում։ Նա օգնում էր վիրավորներին, օգնում էր հրամանատարին, դուրս էր բերում տղաներին Թալիշից։ Այդ նիհար, դեռ պատանեկան մարմնով տղան իր մեջ գտել էր մի ուժ, որը միայն հայրենիքի և ընկերոջ հանդեպ ունեցած սերն է տալիս մարդուն։
Մայրը՝ Նելլի Ղահրամանյանը, արցունքների միջից պատմում էր, որ իր որդին այդ դժոխքից դուրս էր բերել վիրավորներին, իսկ իր հետ նաև երկու զոհված տղաների մարմիններ էր տարել դիրքերից։ Որովհետև Լևոնի համար զինակիցը միայն ծառայակից չէր։ Զինակիցը եղբայր էր։ Իսկ եղբորը մարտի դաշտում չեն թողնում։
Վահեն՝ եղբայր դարձած ընկերը
Լևոնի ամենամոտ ընկերներից մեկը Վահեն էր։ Նրանք Թալիշում էին ծանոթացել և շատ կարճ ժամանակում դարձել անբաժան։ Երկուսն էլ շիկահեր էին, երկուսին էլ «Կյաժ» էին ասում։ Ժպտերես էին, մարդամոտ, բոլորի կողմից սիրված ու գնահատված։ Պատերազմը նրանց ընկերությունը դարձրեց եղբայրություն։
Վահեն զոհվեց Լևոնի աչքի առաջ։ Այդ պահը, հավանաբար, Լևոնի հոգում մի ամբողջ աշխարհ փլեցրեց։ Բայց անգամ այդ ցավի մեջ նա չկորցրեց ինքնատիրապետումը։ Փոքրամարմին, սոված, ուժասպառ տղան փոս փորեց, ծառերի ճյուղեր պոկեց և ծածկեց ընկերոջ մարմինը՝ մի լուռ, սուրբ խոստումով։
Նա ուզում էր վերադառնալ։ Վիրավորներին անվտանգ տեղ հասցնելուց հետո ուզում էր հետ գալ ու Վահեի մարմինը հասցնել ծնողներին։ Դա միայն ընկերական պարտք չէր։ Դա հայ զինվորի սրբազան հավատարմությունն էր իր եղբորը։ Բայց չհասցրեց։ Թշնամին արդեն Թալիշում էր։
Մորը նա ասել էր. «Մամ ջան, Վահեի ծնողներին դեռ ոչինչ չասես, մինչև մարմինը չբերեմ…»։ Այդ խոսքերի մեջ ամբողջ Լևոնն էր՝ հոգատար, պատասխանատու, ցավը ներսում պահող, բայց ուրիշի ցավի համար մինչև վերջ կանգնած։
Շրջափակման օրերը
Թալիշից Մատաղիս հասնելուց հետո Լևոնն ու իր զինընկերները հայտնվեցին շրջափակման մեջ։ Եվս ինը զինվորների հետ շուրջ մեկ շաբաթ թաքնվեցին անտառում։ Նրանք այն տղաներն էին, որոնց մասին օրեր անց Պաշտպանության բանակը պիտի գրեր, որ հաջող ռազմագործողության արդյունքում հնարավոր է դարձել փրկել մեր դիրքապահ 19 զինծառայողների կյանքը։
Այդ մեկ շաբաթը սովորական ժամանակ չէր։ Դա կյանքի և մահվան միջև ձգված անվերջ գիշեր էր։ Տղաները հաց չէին կերել, ջրի փոխարեն խմել էին անձրևաջուր ու ցեխաջուր։ Փոսեր էին փորել ու թաքնվել դրանց մեջ՝ սպասելով հայկական զորքի հակահարձակմանը, սպասելով փրկության, սպասելով մի լուրի, մի ձայնի, մի նշանի, որ դեռ ամեն ինչ ավարտված չէ։
Նրանց կողքին հրամանատար գրեթե չկար. մեկը վիրավոր էր, մյուսը հեռացել էր։ Բայց այդ անտառում, սովի, ծարավի և անորոշության մեջ, տղաները պահեցին իրենց կամքը։ Նրանք չէին հանձնվում։ Նրանք սպասում էին։ Եվ այդ սպասման մեջ կար հայրենի հողի հանդեպ հավատ, ընկերոջ հանդեպ հավատ, կյանքի հանդեպ հավատ։
«Մամ ջան, ես փրկվել եմ…»
Հոկտեմբերի 7-ին, երբ տղաներին գտան, Լևոնն առաջինը մորն էր զանգել։ Այդ զանգը մոր համար մի պահ դարձավ հրաշք։ Նա լսեց որդու ձայնը, լսեց այն բառերը, որոնց սպասել էր օրեր շարունակ։
«Մամ ջան, ես փրկվել եմ, քո արած լավությունը, որը զինվորներին ես արել, Աստված քեզ է վերադարձրել», — ասել էր Լևոնը մորը։
Նելլի Ղահրամանյանը 11 տարի զինվորական խոհարար էր աշխատել։ Տարիներ շարունակ կերակրել էր զինվորներին, մայրական ջերմությամբ հոգ տարել նրանց մասին։ Եվ Լևոնը հավատում էր, որ այդ բարությունը մի օր վերադարձել էր հենց իրեն։ Այդ խոսքերը մոր սրտում մնացին որպես որդու վերջին լուսավոր հավատներից մեկը։
Բայց մոր ուրախությունը երկար չտևեց։ Փրկությունից ընդամենը մի քանի օր անց՝ հոկտեմբերի 13-ին, Լևոնը կրկին պատրաստվում էր մարտի։ Նա մորը տեղեկացրել էր, որ զենքն է մաքրում, որպեսզի գնան Մատաղիսն ազատագրելու։
Վերջին խոսքերը՝ հորն ու մորը
Մայրը զգում էր վտանգը։ Նա խնդրել էր որդուն չգնալ։ Ասել էր՝ «Բալես, կլինի՞ դու չգնաս, ախր 4-5 օր առաջ ես դուրս եկել այդ սարսափից»։ Բայց Լևոնի համար այդ խոսքերը ցավոտ էին։ Նա չէր կարող մնալ, երբ իր ընկերները գնում էին։ Չէր կարող թիկունքում կանգնել, երբ հայրենիքի համար նորից կռիվ էր սկսվում։
Նա մորն ասել էր. «Մամ ջան, չեմ կարող չգնալ, ես պիտի իմ հայրենիքի ու իմ ընկերների կողքին լինեմ, այլապես իմ այստեղ լինելն ի՞նչ իմաստ ունի»։
Այս խոսքերը 19-ամյա տղայի խոսքեր չէին միայն։ Դրանք զինվորի երդում էին։ Դրանք մի սերնդի ցավոտ, բայց հերոսական ճակատագրի արտահայտությունն էին։
Լևոնը, դեռ բանակ գնալիս, կարող էր ազատվել ծառայությունից. նրա քաշը 49 կգ էր։ Բայց նա թույլ չէր տվել ընտանիքին անգամ հետաքրքրվել այդ հնարավորությամբ։ Նա ասել էր, որ իր պապերը՝ մոր հայրն ու հորեղբայրը, 90-ականների ազատամարտիկներ են եղել, «Նժդեհի» ջոկատից։ Եվ ինքը չէր կարող խուսափել ծառայությունից ու նրանց անունը գետնով տալ։
Հոր հետ խոսելիս էլ, կարծես կանխազգալով, ասել էր. «Հեր ջան, մորս ու քրոջս լավ կպահես»։ Այդ նախադասության մեջ կար հրաժեշտի ծանրություն, որը ընտանիքը գուցե այդ պահին չէր ուզում հասկանալ։ Բայց պատերազմում հաճախ բառերը գալիս են ավելի շուտ, քան ցավը։
Մատաղիսի ճանապարհին
Հոկտեմբերի 14-ին Լևոնը զոհվեց։ Փրկվելուց հետո ընդամենը մի քանի օր էր ապրել։ Այդ օրերը կարծես կյանքն իրեն վերադարձրել էր ոչ թե ապրելու, այլ վերջին անգամ հայրենիքի համար կանգնելու համար։
Այդ պահին 35 հոգի էին եղել։ Նրանցից 32-ը զոհվել էին, երեքը՝ վիրավորվել։ Մի ամբողջ ջոկատ, մի ամբողջ երիտասարդություն, մի ամբողջ չգրված ապագա մնաց պատերազմի դաշտում։
Մայրը դեռ մինչ այդ զգում էր, որ որդին վտանգի մեջ է։ Գիշեր-ցերեկ ականջներում որդու ձայնն էր։ Երբ աչքը կպնում էր, լսում էր՝ «մամ, մամուլ»։ Այդպես էր Լևոնը դիմում մորը։ Այդ ձայնը, այդ օգնություն կանչող հեկեկոցը հանգիստ չէր տալիս նրան։ Նա վեր էր կենում, մոմ էր վառում, աղոթում։ Մայրական սիրտը արդեն գիտեր այն, ինչ ոչ ոք դեռ չէր ասում բարձրաձայն։
Նրանք գնացին վիրավոր հրամանատարի մոտ, հետո՝ վիրավոր զինընկերների մոտ։ Տղաները պատմում էին, որ Լևոնը շատերի կյանքն է փրկել։ Ասում էին՝ «Դու հերոս տղա ունես»։ Ասում էին, որ նա անընդհատ կրկնել է. «Կամանդիր, մենք հաղթելու ենք, սաղ լավ ա լինելու»։
Նա մինչև վերջ հավատացել էր։ Հավատացել էր հաղթանակին, իր ընկերներին, իր հայրենիքին։ Այդ հավատը նրա վերջին զենքերից մեկն էր։
Մոր սիրտը չսխալվեց
Տուն վերադառնալուց հետո մայրը շարունակում էր լսել որդու ձայնը։ Նա զանգահարում էր բոլոր այն համարներով, որոնցից երբևէ որդին կապ էր հաստատել։ Տղաներն ասում էին. «Ինքը շատ հեռու ա, մորքուր ջան»։
Այն ժամանակ այդ խոսքերը թվում էին անհասկանալի։ Ինչ էր նշանակում՝ շատ հեռու։ Միգուցե հեռավոր դիրքո՞ւմ էր, միգուցե կապ չկար, միգուցե չէր կարող խոսել։ Մայրը չէր ուզում հավատալ ամենածանրին։ Բայց հետո պարզվեց այն, ինչից ամենաշատն էր վախենում։ Լևոնն այլևս չկար։
«Նրան ես եմ գտել՝ իմ սրտի ձայնով», — ասում է մայրը։ Կարծես որդին կանչել էր՝ արի ինձ գտիր։ Ամուսինն ու նրա եղբայրները գնացին դիահերձարաններ, փնտրեցին ու գտան։
Լևոն Մանուկյանը զոհվել էր հոկտեմբերի 14-ին։ Հոկտեմբերի 19-ին նրան տեղափոխել էին Երևանի դիահերձարան, իսկ մայրը այդ մասին իմացել էր հոկտեմբերի 23-ին։ Այդ օրերից հետո Նելլի Ղահրամանյանի կյանքը այլևս երբեք նույնը չէր լինելու։
Տան ճրագը
«Լևոնն իմ տան ճրագն էր», — ասում է որդեկորույս մայրը։
Այդ խոսքի մեջ կա մի ամբողջ տուն, որի լույսը մարեց։ Մի մայր, որի աչքերը որդու լուսանկարների առաջ են լուսացնում օրերը։ Մի քույր, որ դեռ չի կարողանում համակերպվել եղբոր բացակայությանը։ Մի հայր, որ որդու վերջին խոսքերի ծանրությունը կրում է իր ուսերին։
Լևոնի 20-ամյակը դեկտեմբերի 27-ին էր լրանալու։ Նա երեք ամսից պետք է տուն վերադառնար։ Երևանից էր, Ախպարաշենից։ Ավարտել էր Դավիթ Հովսեփյանի անվան թիվ 191 դպրոցը։ Տնեցիներին ասել էր, որ իրեն զուռնա-դհոլով դիմավորեն, սեղան գցեն, մեծ քեֆի պատրաստվեն։ Նա ուզում էր տուն գալ ոչ թե լուռ, այլ հաղթական, ուրախ, ապրելու մեծ ցանկությամբ։
Նա հետաքրքրասեր երիտասարդ էր։ Ընտրել էր վարսահարդրի արհեստը։ Չգիտեին՝ վերադարձից հետո ինչ ճանապարհ կընտրեր, ինչ գործ կսկսեր, ինչ երազանքներ կիրականացներ։ Բայց գիտեին մի բան՝ Լևոնը կյանքի մարդ էր։ Նա սիրում էր ապրել, օգնել, ընկերություն անել, առաջ գնալ։
Չկայացած ապագան
Լևոնը սիրած աղջիկ չուներ։ Մայրն ասում է՝ ուզում էր նախ փոքրիկ տան վրա երկրորդ հարկ կառուցել, հետո նոր կյանքը դասավորել։ Այդ երազանքը մնաց կիսատ։ Ինչպես հազարավոր այլ երազանքներ, որ պատերազմը խլեց մեր տղաներից։
Նա մորը խնդրում էր բուժվել։ Ասում էր՝ գնա բժշկի, քեզ տիրություն արա, որ վերադառնամ ու առողջ մայր տեսնեմ։ Մայրը կատարեց որդու խոսքը, բուժվեց։ Բայց որդին չվերադարձավ։ Մայրը առողջացավ, որ դիմավորի նրան, բայց դիմավորելու փոխարեն մնաց նրա լուսանկարների առաջ։
Լևոնից մորը մնացել է մեկ շնորհակալագիր և բազմաթիվ լուսանկարներ։ Նա լավ ծառայող էր, պարտաճանաչ զինվոր, ուներ շնորհակալագրեր ու պատվոգրեր։ Բայց դրանց մեծ մասը իր մոտ էր մնացել. համաճարակը, հետո պատերազմը թույլ չէին տվել ընտանիքին գնալ և վերցնել դրանք։
Երբ դեկտեմբերին 10 օրով արձակուրդ էր եկել, մեկ շնորհակալագիր էր բերել։ Այդ օրերին հայրն էլ վիրահատվել էր։ Մայրը հիշում է, որ ամեն ամիս գնում էր որդու մոտ, խմորեղեններ էր տանում, տուփերով թեյեր, սուրճեր։ Լևոնն ասում էր՝ տղերքը սիրում են։ Նա նույնիսկ իր ծննդյան տորթի կեսը պահել էր ընկերոջ ծննդյան օրը նշելու համար։ Այդպիսին էր նա՝ ուրիշի ուրախությունը իր ուրախության հետ կիսող։
Միակ բանը, որ Լևոնը չէր սիրում, մեքենա վարելն էր։ Իսկ մնացած ամեն ինչից խելքը կտրում էր։ Բնավորությամբ առաջնորդ էր, ընկերների մեջ՝ լիդեր։ Բայց այդ առաջնորդությունը աղմուկով չէր, այլ գործով, համարձակությամբ ու պատասխանատվությամբ։
Մանուկյանների ընտանիքի երկրորդ ցավը
Մանուկյանների ընտանիքի ողբերգությունը Լևոնով չավարտվեց։ Նրա հորեղբայրը՝ 46-ամյա Արամ Մանուկյանը, սեպտեմբերի 29-ից ռազմաճակատում էր։ Նա ուրախացել էր, երբ ծանուցագիր էր ստացել։ Ասել էր՝ գնամ, հասնեմ իմ եղբոր բալին, առնեմ թևիս տակ։
Վերջին անգամ հոկտեմբերի 4-ին էր զանգել Լևոնի հորը։ Հարցրել էր Լևոնից։ Ինքը Ջաբրայիլում էր եղել, ասել էր՝ ամեն ինչ արել է, որ գնա Թալիշ, բայց արդեն Թալիշը չկար։ Դրանից հետո նրա մասին որևէ հստակ լուր չկա։ Ընտանիքը չգիտի՝ ողջ է, զոհված է, թե անհայտության մեջ։
«Մեկին բերեցինք, հողին հանձնեցինք, գոնե այս մեկը ողջ առողջ վերադառնա», — ասում է Նելլի Ղահրամանյանը՝ հույսի վերջին թելից կառչած։
Քույրը, որ չի համակերպվում
Լևոնից բացի Մանուկյանները մեկ դուստր ունեն՝ Թամարան։ Նա ընդամենը 15 տարեկան է և չի կարողանում համակերպվել միակ եղբոր զոհվելու մտքի հետ։ Այդ տարիքում մարդը դեռ պիտի հավատա հրաշքներին, դեռ պիտի ապրի մանկության ու պատանեկության սահմանին։ Բայց պատերազմը Թամարայի սրտում բացեց այնպիսի բացակա տեղ, որը ոչ ոք չի կարող լցնել։
Եղբայրը նրա համար ոչ միայն ընտանիքի անդամ էր, այլև պաշտպան, հենարան, տան ուժեղ ժպիտը։ Եվ հիմա այդ ժպիտը մնացել է լուսանկարներում։
«Ես ողջ հերոս էի ուզում…»
Մայրն այսօր միայն մեկ ցանկություն ունի՝ բոլորը ճանաչեն Թալիշի ու Մատաղիսի տղաներին։ Ճիշտ է, բոլորի անունները չգիտի, բայց գիտի մի բան՝ նրանք հերոսներ են։ Հերոսներ, ովքեր պահեցին Արցախը, ովքեր կռվեցին, ովքեր չհանձնվեցին, ովքեր մինչև վերջ մնացին զինվորի և հայի իրենց կոչմանը հավատարիմ։
Եռաբլուրում որդու հուղարկավորության օրը Նելլի Ղահրամանյանը խոստացել է, որ Լևոնի անունը միշտ բարձրաձայնելու է։ Թույլ չի տալու, որ մոռանան Թալիշի և Մատաղիսի տղաներին։ Որովհետև մոռացումը երկրորդ մահն է։ Իսկ մեր հերոսները պիտի ապրեն, քանի դեռ մենք նրանց անուններն ենք տալիս։
«Ես հայրենիքից էս տեսակ հերոս չէի ուզում, ես ողջ ու առողջ վերադարձող հերոս էի ուզում, իմ կողքին ապրող, ընտանիք կազմող, ինձ գրկող ու գուրգուրող հերոս էի ուզում։ Ես չէի ուզում, որ ինքը բոլորի հերոսը լինի, ես ուզում էի իմ հերոսը լինի, իմ տան, իմ ընտանիքի ապրող հերոսը», — ասում է մայրը։
Այս խոսքերը ոչ միայն մեկ մոր ցավն են։ Սա հազարավոր հայ մայրերի սրտի ճիչն է։ Նրանք հպարտ են իրենց որդիներով, բայց այդ հպարտությունը խառնված է անսահման կարոտի հետ։ Նրանք գիտեն, որ իրենց որդիները հերոսացան, բայց իրենց սրտում միշտ ապրում է այն պարզ, մարդկային ցանկությունը՝ թող հերոսը տուն վերադառնար, թող ապրեր, թող ծերացներ իր ծնողներին, թող երեխաներ ունենար, թող իր ձեռքերով տուն կառուցեր։
Լևոնը՝ անուն, որ պիտի չմոռացվի
Լևոն Մանուկյանը 19 տարեկան էր, բայց նրա ապրած կյանքը դարձավ ամբողջական պատգամ։ Նա ցույց տվեց, որ հայրենասիրությունը միայն բարձր խոսք չէ։ Հայրենասիրությունը այն է, երբ կարող ես չգնալ, բայց գնում ես։ Երբ կարող ես փրկվել, բայց վերադառնում ես ընկերներիդ մոտ։ Երբ կարող ես լռել, բայց մինչև վերջ ասում ես՝ մենք հաղթելու ենք։
Նա այն տղաներից էր, ովքեր իրենց կարճ կյանքով մեզ թողեցին երկար պարտք։ Պարտք՝ հիշելու, պատմելու, արժանի լինելու։ Պարտք՝ այնպես ապրելու, որ նրանց զոհողությունը չդառնա միայն սգո օրացույցի մի էջ, այլ դառնա ազգային հիշողության կենդանի ուժ։
Լևոնի պատմությունը ցավոտ է, բայց նաև լուսավոր։ Այն պատմություն է սիրո մասին՝ մոր սիրո, ընկերոջ հանդեպ հավատարմության, հայրենիքի հանդեպ նվիրումի մասին։ Նա չհանձնվեց ոչ Թալիշում, ոչ անտառում, ոչ Մատաղիսի ճանապարհին։ Եվ այսօր էլ նրա անունը չի հանձնվում մոռացությանը։
Լևոն Մանուկյանը մերօրյա հերոս է։ Տան ճրագ, մոր ցավ, քրոջ կարոտ, ընկերների հպարտություն և հայրենիքի անմար անուն։ Նրա նման տղաների շնորհիվ մենք դեռ պարտավոր ենք ապրել, հիշել և բարձրաձայնել՝ հերոսները չեն հեռանում, քանի դեռ նրանց անունը հնչում է հայի շուրթերից։