Հազիվ թե գտնվի մի այլ թեմա, որը այսքան հագեցած լինի սնահավատությամբ, խորհրդանշական արարողություններով ու տարօրինակ հավատալիքներով, որքան մահն ու թաղումը։ Մարդկային վախը՝ անծանոթից ու անդարձից, ծնունդ է տվել բազմապիսի, երբեմն նույնիսկ զարմանալի ավանդույթների։
Հնում մարդիկ հանգուցյալի դեմքին բլիթ էին դնում՝ կարծես փորձում էին քաղցրությամբ լռեցնել մահվան դառնությունը։ Գերեզմանների շուրջ պարիսպները երբեմն դիտմամբ կիսաբաց էին թողնում, իբր՝ հոգին չբանտվի։ Իսկ գերեզման այցելելը՝ որոշ օրերին միայն, կախարդական օրացույցի պես կախված էր ավանդական նշաններից։
Մահվան առաջին շունչից սկսվում է հոգևոր ուղին։ Սգացողները հավաքվում են հոգեհանգստի շուրջ, հետո՝ քառասուն օր, վեց ամիս, մեկ տարի անց՝ կրկին աղոթքի են կանգնում։ Բայց աղոթքն այստեղ պարզապես պարտադիր արարողություն չէ. այն երկխոսություն է Հոր հետ՝ հավերժության շեմին կանգնած սիրելիի համար։
Երբ մենք քայլում ենք դեպի գերեզման, մենք չենք գնում կերուխում անելու կամ ժամանակ սպանելու։ Մենք այնտեղ ենք՝ լռության ու աղոթքի համար։ Հանգուցյալին չենք «հիշեցնում» թունդ խմիչքով, այլ հիշում ենք՝ մաքուր սրտով, հստակ խոսքով ու խոր աղոթքով։
Իսկ երբ ցավը շատ է, երբ կարոտը՝ անզուսպ, երբեմն հարազատները վերադառնում են շիրիմի մոտ՝ կարծես մի պահ նորից զգալով սիրելիի ներկայությունը։ Բայց հոգևորականները զգուշացնում են. չափից դուրս կապվելը հանգուցյալի հետ վտանգավոր է։ Տխուր սիրտը կարող է դառնալ հեշտ թիրախ չար ոգիների համար, որոնք ձգտում են ներթափանցել մարդկային թուլության միջով։
Վերջիվերջո, պետք է հիշենք՝ հողին հանձնվում է մարմինը, բայց հոգին շարունակում է իր ճանապարհը։ Հանդիպումը նորից լինելու է։ Ոչ այստեղ, ոչ հիմա, բայց հաստատ՝ մի օր։