Սուրբ Աստվածածնի Վերափոխման տոն և Խաղողօրհնեք․ Հավատքի, ավանդույթի և խորհրդի միահյուսում
Վերափոխման տոնի խորհուրդը
Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին օգոստոսի 15-ին մերձակա կիրակի օրը տոնախմբում է Սուրբ Աստվածածնի Վերափոխման տոնը, որը հայտնի է նաև որպես Խաղողօրհնեք։ Սա մեր եկեղեցու հինգ տաղավար տոներից չորրորդն է և համարվում է Աստվածամորը նվիրված տոներից ամենահինը։ Տոնին նախորդում են շաբաթապահք, նավակատիք և մեռելոց, ինչը ևս մեկ անգամ ընդգծում է տոնի խորհրդավոր և համաժողովրդական բնույթը։
Վերափոխման պատմությունը գալիս է եկեղեցու ամենահին ավանդություններից։ Ըստ ավանդության՝ Հիսուս Քրիստոսի խաչելությունից հետո Սուրբ Կույս Մարիամը շուրջ տասներկու տարի ապրել է Երուսաղեմում՝ Հովհաննես Ավետարանչի խնամատարությամբ։ Նրա երկրային կյանքի ավարտը եղել է ոչ թե մահ, այլ վերափոխում. մարմինը չի այլակերպվել, այլ Տիրոջ կողմից երկինք է առաքվել։ Այս պատճառով էլ Սուրբ Աստվածածնի Վերափոխման տոնը քրիստոնեական աշխարհում ամենասիրելի տոներից է։
Խաղողօրհնեքի ավանդույթները
Վերափոխման տոնը սերտորեն կապված է Խաղողօրհնեքի հետ։ Հավատացյալները եկեղեցի են բերում տարվա առաջին բերքը՝ խաղողը, որպեսզի այն օրհնվի Սուրբ Պատարագից հետո։ Ըստ ավանդության՝ մինչև օրհնությունը խաղող ճաշակել չի կարելի։ Խաղողը ոչ միայն պտուղ է, այլև խորհրդանիշ․ օրհնությամբ ամբողջ տարվա բերքն է սրբվում, իսկ օրհնված խաղողից պատրաստված գինին պահվում է մինչև հաջորդ տարվա Խաղողօրհնեք՝ որպես առատության և բարեբերության երաշխիք։
Խաղողի պաշտամունքը գալիս է հազարամյակների խորքից։ Նախաքրիստոնեական Հայաստանում խաղողի օրհնությունը կատարվում էր արքայի կամ քրմապետի կողմից՝ կենդանիների զոհաբերությամբ Արամազդին, Անահիտին, Աստղիկին և այլ աստվածներին։ Քրիստոնեության ընդունումից հետո այս ծեսը նոր՝ քրիստոնեական իմաստ ստացավ։ Այլևս զոհ չէր մատուցվում, այլ օրհնվում էր խաղողը, որն անմիջականորեն կապվում էր Քրիստոսի Խորհրդի հետ՝ «Ես եմ ճշմարիտ որթատունկը» (Հովհ. 15:1)։
Հին ժամանակներում խաղողօրհնեքի ծեսը հիմնականում կատարվում էր այգիներում։ Քահանան, խաչը մի ձեռքին և մկրատը մյուսին, շրջում էր գյուղի այգիներով, և հենց խաղողի վազերի մոտ էլ կատարում օրհնության արարողությունը։ Այս ավանդույթը պահպանվել է դարերով և մինչ օրս համարվում է հայ գյուղական կյանքի ամենասրտամոտ տոներից։
Աստվածածնի տոնի հոգևոր խորհուրդը
Սուրբ Աստվածածնի Վերափոխման տոնը միայն խաղողի օրհնության տոն չէ։ Այն հիշեցում է հավատացյալներին, որ Աստվածամայրը՝ իր հավատարմությամբ, հնազանդությամբ և մաքուր սիրով, արժանացավ երկնային փառքի։ Տոնի օրը եկեղեցում մատուցվող Սուրբ Պատարագն ու խաղողի օրհնությունը ոչ միայն շնորհքի առատություն են բերում, այլև կոչ են՝ հոգիներում բերք հավաքելու։
Տոնին հատուկ ընդգծվում է նաև Սուրբ Կույս Մարիամի միջնորդությունը։ Ըստ ավանդության, հենց իր վերջին օրերին նա խնդրել է հաղորդվել իր Միածին Որդու Մարմնին և Արյանը, որպեսզի մաքուր սրտով պատրաստ լինի երկինք վերափոխվելու։ Այս դրվագը այսօր ևս հավատացյալներին կոչ է անում վերարժևորել Սուրբ Պատարագի խորհուրդը։
Ժողովրդական սովորույթները
Տոնին հատուկ են նաև ժողովրդական սովորույթները։ Ըստ հին ավանդույթի՝ այդ օրը ընտանիքները միասին ճաշ են պատրաստել, սեղանի կենտրոնում դնելով օրհնված խաղողը։ Մարդիկ հավատացել են, որ օրհնված խաղող ուտելը ոչ միայն առողջություն և բարեբերություն է բերում, այլև պաշտպանում է չարից։ Գյուղերում ընդունված է եղել նաև խաղողից գինի պատրաստել, որը պահվել է ամբողջ տարի՝ կարևոր պահերին բացելու համար։
Բացի այդ, Վերափոխման տոնը եղել է նաև համախմբման օր։ Ընտանիքները հավաքվել են միասին, այցելել միմյանց, իսկ եկեղեցիներում այս օրը միշտ առանձնահատուկ հանդիսավորությամբ է նշվել։
Եզրափակիչ խոսք
Սուրբ Աստվածածնի Վերափոխման տոնը համարվում է ոչ միայն եկեղեցական, այլև ազգային մեծ տոն։ Այն միավորում է հին հավատալիքները, քրիստոնեական նոր խորհրդաբանությունը և հայ ժողովրդի ավանդական կյանքը։ Խաղողօրհնեքի օրհնված պտուղները խորհրդանշում են աստվածային շնորհքն ու առատությունը, իսկ Տիրամոր երկինք վերափոխման պատմությունը հիշեցնում է հավերժական կյանքի հույսի մասին։
Այս տոնին ամեն մի հավատացյալ իր սրտում պետք է զգա այն առատությունը, որ Աստվածաշունչը խոստանում է․ ոչ միայն խաղողի բերք, այլև հոգևոր լիություն։