«Մամ, խնդրում եմ քեզ, վաճառի՛ր բնակարանը։ Սա մեր միակ հնարավորությունն է»։
Այս բառերն ես լսեցի դեռ այն պահին, երբ չէի էլ հասցրել հանել կոշիկներս։
Նա կանգնած էր միջանցքում՝ երեխային ձեռքին, մազերը՝ խառնված, աչքերը՝ հոգնած, դեմքին՝ այն նույն հայացքը, որը վերջին անգամ հիշում էի նրա մանկությունից։ Լավատեսությունը կարծես վաղուց էր լքել նրան։ Կյանքը հասել էր նրան ավելի շուտ, քան նա պատրաստ էր։ Եվ հիմա, ես՝ նրա մայրը, պիտի դառնայի բոլոր խնդիրների լուծումը։
— Մենք արդեն խեղդվում ենք այդ մի փոքրիկ բնակարանում, մամ։ Դու լավ ես հասկանում։ Երեխան ամբողջ գիշեր լացում է, Օլյային անգամ տեղ չկա երեխային հագցնելու, ես անդադար բախվում եմ մանկասայլակին։ Այսպես էլ՞ կարելի է ապրել։
Նա խոսում էր արագ, շփոթված, կարծես վախենում էր, որ ես կփորձեմ ընդհատել նրան։ Յուրաքանչյուր նախադասությունը հարված էր սրտիս մեջ, յուրաքանչյուր բառը՝ ծանր բեռ։
Նայեցի նրան՝ իմ մեծացած որդուն, ու նրա աչքերում տեսա մի բան, որ ինձ անհանգստացրեց։ Դա խնդրանք չէր։ Դա ճնշում էր։ Նրա հայացքը ասես ասում էր՝ «դու պարտավոր ես մեզ օգնել»։
— Եթե քո բնակարանը և մերը միասին վաճառենք, կարող ենք գնել երեքսենյականոց, — ասաց նա վստահ ձայնով։ — Իհարկե՝ վարկով, բայց կհասնենք։ Բոլորս միասին կապրենք։ Դե… քեզ համար էլ տեղ կլինի։
«Քեզ համար էլ տեղ կլինի»։
Այդ արտահայտությունը ցավեցրեց ինձ ավելի, քան նրա խնդրանքը։ Քանի որ այդ «տեղ»-ը հնչեց այնպես, ասես դա արդեն որոշված բան էր։ Ասես ակնհայտ էր, որ ես պիտի թողնեմ իմ տունը, իմ հանգիստը, իմ տարիների հիշողությունները՝ և տեղափոխվեմ նրանց հետ։ Բայց ես միայն զգում էի, որ իմ տունը դղրդում է, կարծես հիմքից։ Ինչ-որ բան փլվում էր։
Հաջորդ օրը տուն վերադարձա ծանր գլխով՝ հույս ունենալով, որ նա արդեն հանգստացել է, գուցե գիտակցել է իր խոսքերի ծանրությունը։ Բայց հենց բացեցի դուռը, նա արդեն սպասում էր՝ կարծես նստած էր շեմքին, հաշվելով րոպեները։
— Մամ, պետք է խոսենք, — ասաց նա՝ խիստ ու անհանգիստ։ — Մենք այլևս չենք կարող այսպես ապրել։ Փոքրիկը գիշերը հինգ անգամ է արթնանում, իսկ մեզ անգամ երեխայի մահճակալ դնելու տեղ չկա։ Ամենուր պայուսակներ, խաղալիքներ… մենք թիթեռնիկների պես փակված ենք բանկայի մեջ։
Ես գիտեի, որ նա մի քիչ չափազանցում է։ Ես այնքան շատ էի լսել այդ խոսքերը, որ կարող էի շարունակել նրա նախադասությունները։
— Ես հասկանում եմ, որ ձեզ դժվար է, — ասացի ես հանդարտ, բայց նա ձեռքով կտրեց խոսքս։
— Ո՛չ, մամ, դու չես հասկանում, — ասաց նա՝ նստելով ինձ շատ մոտ, չափազանց մոտ։ Նրա հայացքը չհանդուրժեց «ոչ»։ — Մեզ տարածք է պետք։ Սովորական կյանք։ Եվ միակ տարբերակը՝ վաճառել քո ու մեր բնակարանները։ Վերցնենք ավելի մեծ վարկ և գնենք երեքսենյականոց։ Բոլորս միասին կապրենք։
Ես նստեցի դիվանի վրա, զգալով, թե ինչպես է ճակատիս զարկերակը պուլսում։
— Իսկ ես՞… — շշնջացի։ — Ես ուր պիտի գնամ հետո։
Նա նայեց ինձ այնպես, ասես հարցս անիմաստ էր․
— Ինչու՞ ուր։ Մեզ մոտ կապրես։ Մենք նույն ընտանիքն ենք, չէ՞։
Ընտանիք…
Բառ, որը միշտ ջերմություն էր պարգևում, այդ պահին հնչեց որպես պարտավորություն՝ առանց սահմանների։
— Տղա՛ս, սա իմ բնակարանն է։ Իմ տունն արդեն քառասուն տարի, — բառերը խեղդվում էին կոկորդումս։ — Ես վախենում եմ ամեն ինչ թողնելուց։ Վախենում եմ մնալ առանց ոչինչի։
Նա ակնհայտորեն զայրացավ․
— Մամ, քեզ ոչ ոք չի թողնի առանց տանիքի։ Մի՛ դրամատիզացիա։ Սա բոլորիս համար լավագույն որոշումն է։
«Բոլորիս համար», — բայց նրա ձայնում դա հնչեց «իրենց համար»։
Ես պարզապես դիտում էի նրան՝ իմ տղային, ով այդքան նման էր իր հանգուցյալ հորին։ Եվ առաջին անգամ զգացի, որ նա չի նայում ինձ որպես մոր։ Նա տեսնում էր… ռեսուրս։ Բանալին դեպի ավելի մեծ բնակարան։
Եվ դա էր ամենացավոտը։
Երրորդ օրը նա եկավ մենակ։ Առանց կնոջ։ Պարզ էր՝ ուզում էր խոսել առանց ականատեսների։ Նստեց դիմացս, ձեռքերն անընդհատ շարժելով՝ կարծես փնտրում էր ճիշտ բառեր։
— Մամ, ես գիտեմ, քեզ դժվար է, — սկսեց նա մեղմ ձայնով։ — Բայց ես ուրիշ ելք չեմ տեսնում։ Մենք երեխա ունենք, սա արդեն միայն մեր խնդիրն չէ։ Ես ուզում եմ տալ նրան նորմալ տուն։
Նորմալ տուն…
Այս բառերը խոցեցին ինձ։ Այսինքն իմ տունը՝ այն փոքրիկ բնակարանը, որտեղ ես նրան մեծացրել էի, նորմալ չէ՞ր։ Մեր տարիները այստեղ՝ չարժե՞ին։
— Իսկ եթե դու կորցնես աշխատանքդ՞, — հարցրի ես հանդարտ։ — Եթե վարկը չկարողանաս փակել, ինչպե՞ս ես ապրելու։ Իսկ ես՞… ուր պիտի գնամ։
Նա լռեց։ Մի պահ նայեց հատակին։
— Մամ… մի մտածիր վատ բանի մասին։ Ամեն ինչ լավ կլինի։ Միշտ էլ ամեն ինչ լավ է եղել։
Այդ խոսքերը կտրեցին ինձ ներսից։ Այո, միշտ էլ ես էի ամեն ինչ «լավ» դարձնում։ Ես էի աշխատում ավելին, զիջում ինձ, ձգտում պահպանել խաղաղությունը։ Բայց հիմա ես այլևս ուժ չունեի նորից սկսել։
Նա մոտեցավ, վերցրեց ձեռքերս։
— Մամ, խնդրում եմ… պարզապես մտածիր։
Նայեցի նրա աչքերին։ Այն նույն հայացքն էր, ինչ հինգ տարեկան ժամանակ՝ երբ վախենում էր ամպրոպից։ Միայն հիմա վախենում էի ես։
Այդ գիշեր, երբ նա գնաց, ես նստեցի խոհանոցում՝ միակ վառված լամպի տակ։ Նայեցի պատերին՝ մեր հին լուսանկարներին։ Նա՝ փոքրիկ, փայտե մեքենա ձեռքին։ Ես՝ երիտասարդ, ժպտացող։
Նայեցի մաշված դիվանին, բաց պատշգամբին, որտեղից տարիներ շարունակ դիտել էի քաղաքը՝ երբ կյանքն ավելի պարզ էր։ Եվ զգացի, որ կոկորդումս մի բան խեղդում է։
Ես իսկապես ուզում էի օգնել։ Նա իմ որդին է։ Իմ միակն ու սիրելին։ Բայց մտքի փշրանքը, որ ես պիտի թողնեմ ամեն ինչ և ապրեմ մի տանը, որը նույնիսկ ինձ չի պատկանի… ցավ էր պատճառում ավելի, քան կարող էի տանել։
Թեյը սառեց, լույսերը դանդաղ մարեցին։ Ես նստած էի, լուռ։ Գիտակցելով, որ ինչ որոշում էլ ընդունեմ՝ կորուստ է լինելու։ Կամ տունս կկորցնեմ, կամ՝ խաղաղությունս։
Եվ երբ դուրս նայեցի պատուհանից, արդեն լռություն էր։ Միայն ես ու իմ վախը։
Մի բան միայն գիտեի հաստատ՝ երբևէ իմ սիրտը այսքան կտրված չի եղել։